Фарҳанги Шарқ Фарҳанги Ғарб

Маданияти шарму ҳаё Маданияти эҳсоси гуноҳ

Номус ва обрӯ Масъулияти инфиродӣ

Назорати иҷтимоӣ Виҷдони шахсӣ

Ҳаё ва шарм Эҳсоси гуноҳ

Арзёбии ҷомеа Худназоратии фард

Бо вуҷуди ин, ҳар ду тамаддун шармро омили муҳими нигоҳдории ахлоқ ва суботи ҷомеа медонанд.

Дар ҷомеаи муосир яке аз хатарҳои асосӣ аз байн рафтани фарҳанги шарм мебошад. Вақте ки инсон дигар аз амали худ шарм намедорад, фасод ба ҳолати муқаррарӣ табдил меёбад. Имрӯз яке аз сабабҳои асосии густариши коррупсия маҳз коҳиши фарҳанги шарм мебошад. Дар баъзе ҳолатҳо ҳатто шахсони фасодкор амалҳои худро ҳамчун «муваффақият» муаррифӣ менамоянд. Ин ҳолат нишонаи буҳрони амиқи маънавии ҷомеа мебошад.

Масъулияти ахлоқӣ яке аз пояҳои асосии суботи ҷомеа ва давлатдорӣ мебошад. Ҷомеае, ки дар он инсон масъулияти маънавии худро эҳсос намекунад, тадриҷан ба буҳрони иҷтимоӣ, сиёсӣ ва маънавӣ гирифтор мегардад. Аз ин нуқтаи назар масъулияти иҷтимоӣ танҳо масъалаи ахлоқи шахсӣ нест, балки шарти асосии устувории давлат ва эътимоди ҷамъиятӣ ба ҳисоб меравад.

Юрген Ҳабермас таъкид менамояд: «Муколама заминаи асосии эътимоди ҷамъиятӣ мебошад» [11, с.94-96]. Ҷомеаи демократӣ танҳо дар шароити муколамаи ахлоқӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ метавонад устувор боқӣ монад. Ба андешаи ӯ вақте манфиати шахсӣ ҷойи манфиати умумиро мегирад, низоми иртиботии ҷомеа вайрон мешавад ва фазои беэътимодӣ ба вуҷуд меояд. Коррупсия маҳз чунин ҳолати шикасти иртиботи ахлоқӣ ва ҷамъиятӣ мебошад.

Пол Рикёр масъулиятро ҳамчун қобилияти инсон барои ҷавоб додан дар назди виҷдон, ҷомеа ва таърих маънидод менамояд [12, с.173-175]. Аз ин нуқтаи назар шахси фасодкор на танҳо дар назди қонун, балки дар назди маънои инсоният ва тақдири ҷомеа масъул мебошад. Коррупсия дар чунин шароит шакли таназзули худшиносии ахлоқӣ ва коҳиши масъулияти таърихӣ мебошад.

Макс Вебер бошад, давлатро сохторе медонист, ки бояд бар асоси қонунмандӣ, масъулияти сиёсӣ ва ахлоқи хизмат ба ҷомеа амал намояд [13, с.58-61]. Вақте хизматчии давлатӣ мансабро ба воситаи манфиати шахсӣ табдил медиҳад, моҳияти ахлоқии давлатдорӣ заиф мегардад. Аз ин рӯ, коррупсия на танҳо ҷинояти иқтисодӣ, балки буҳрони маънавии институтҳои давлатӣ мебошад.

Эрих Фромм таъкид менамояд, ки ҷомеаи истеъмолӣ инсонро аз масъулияти маънавӣ дур месозад ва манфиатро ба арзиши асосӣ табдил медиҳад [7, с.142]. Маҳз ҳамин раванд ба густариши коррупсия мусоидат мекунад.

Аз ҳамин нуқтаи назар мубориза бо коррупсия танҳо бо ҷазо имконнопазир аст. Зарур аст, ки фарҳанги ахлоқӣ, ҳисси виҷдон, масъулияти иҷтимоӣ ва худшиносии шаҳрвандӣ тарбия карда шавад.

Натиҷаҳои таҳқиқ нишон медиҳанд, ки коррупсияро наметавон танҳо ҳамчун масъалаи ҳуқуқӣ ё маъмурӣ шарҳ дод. Таҳлилҳои иҷтимоӣ ва фалсафӣ собит менамоянд, ки фасод бештар ба заифшавии меъёрҳои ахлоқӣ ва коҳиши эътимоди ҷамъиятӣ алоқаманд мебошад. Дар муқоиса бо таҳқиқоти ҳуқуқмеҳвар, равиши герменевтикӣ ва онтологӣ имконият медиҳад, ки моҳияти маънавии коррупсия амиқтар дарк карда шавад. Баъзе муҳаққиқон коррупсияро асосан натиҷаи сустии институтҳои давлатӣ ва мушкилоти идоракунӣ медонанд. Аммо равиши фалсафии мазкур нишон медиҳад, ки ҳатто институтҳои қавӣ низ бидуни фарҳанги виҷдон ва масъулияти ахлоқӣ наметавонанд устувории дарозмуддат дошта бошанд.

Бо вуҷуди ин, таҳқиқ бештар хусусияти назариявӣ дорад ва таҳлили эмпирикӣ маҳдуд мебошад. Дар таҳқиқоти минбаъда зарур аст, ки таҷрибаи иҷтимоӣ, оморҳои муқоисавӣ ва таҳқиқоти сотсиологӣ васеъ истифода шаванд. Ҳамчунин масъалаҳои ethics of public administration (ахлоқи идоракунии давлатӣ), civic morality (ахлоқи шаҳрвандӣ) ва institutional trust (эътимод ба институтҳои давлатӣ) метавонанд ҳамчун самтҳои муҳими таҳқиқоти фалсафӣ ва иҷтимоӣ баррасӣ гарданд. Ин равиш имконият медиҳад, ки робитаи миёни ахлоқи ҷамъиятӣ, фаъолияти институтҳои давлатӣ ва сатҳи муқовимат ба коррупсия амиқтар таҳлил карда шавад.

Ҳамин тавр, таҳқиқи фалсафӣ масъалаи коррупсия нишон медиҳад, ки ин падида танҳо масъалаи ҳуқуқӣ ё иқтисодӣ набуда, пеш аз ҳама мушкили ахлоқӣ, иҷтимоӣ ва маънавии ҷомеа мебошад. Аз байн рафтани шарм, сустшавии виҷдон ва таназзули масъулияти ахлоқӣ муҳити мусоидро барои густариши фасод фароҳам меорад.

Натиҷаҳои асосии таҳқиқро метавон чунин ҷамъбаст намуд:

Муайян гардид, ки коррупсия на танҳо вайроншавии меъёрҳои ҳуқуқӣ, балки шакли таназзули маънавӣ ва бегонашавии инсон аз моҳияти ахлоқии худ мебошад.

Таҳлил нишон дод, ки виҷдон ҳамчун механизми ботинии назорати ахлоқӣ нақши асосӣ дар пешгирии фасод дорад ва сустшавии он заминаи рушди коррупсияро фароҳам месозад.

Таҳлили муқоисавӣ нишон дод, ки дар фарҳанги Шарқ мафҳуми шарм бештар хусусияти маънавӣ ва муқаддас дошта, дар фарҳанги Ғарб он бештар бо масъулияти шаҳрвандӣ ва худназоратии иҷтимоӣ пайваст мебошад.

Дар асоси андешаҳои Маркс, Ҳайдеггер ва Сартр муайян гардид, ки коррупсия шакли бегонашавии инсон аз ҳақиқат, масъулият ва озодии маънавӣ мебошад.

Таҳлил нишон дод, ки мубориза бо коррупсия танҳо тавассути ҷазо ва қонунгузорӣ самаранок нест, балки зарур аст фарҳанги виҷдон, масъулияти иҷтимоӣ ва ахлоқи давлатдорӣ тақвият дода шавад.

Муайян карда шуд, ки давлатдорӣ бидуни масъулияти ахлоқӣ ва эътимоди ҷамъиятӣ наметавонад устувор боқӣ монад ва коррупсия пеш аз ҳама пояҳои маънавии давлатро заиф мегардонад.

Дар шароити муосир мубориза бо коррупсия бояд ҳамзамон сатҳҳои ҳуқуқӣ, фарҳангӣ ва ахлоқиро фаро гирад. Таҳкими виҷдон, масъулияти иҷтимоӣ ва фарҳанги ахлоқӣ метавонад заминаи муҳими коҳиши фасод ва устувории ҷомеаро таъмин намояд.

Дурнамои таҳқиқоти минбаъда метавонад ба омӯзиши муқоисавии фарҳангҳои зиддикоррупсионӣ, нақши тарбияи ахлоқӣ дар коҳиши фасод ва таъсири муҳити рақамӣ ба тағйирёбии виҷдони иҷтимоӣ равона гардад.

Ҳамчунин таҳқиқоти минбаъда метавонанд масъалаи таъсири зеҳни сунъӣ ва тағйирёбии муносибатҳои иҷтимоиро ба фарҳанги виҷдон ва масъулияти ахлоқӣ дар ҷомеаи муосир мавриди омӯзиши амиқ қарор диҳанд. Аз диди илмии муқоисавӣ омӯзиши моделҳои муваффақи ахлоқмеҳвари мубориза бо коррупсия дар кишварҳои гуногун низ метавонад барои ташаккули стратегияҳои нави зиддикоррупсионӣ аҳаммияти назариявӣ ва амалӣ дошта бошад.